On est ami à deux, mais pas à trois!
Fang:avuign éne bot bebègn, se belale! avuign éne bor bebègn, sera belale!
Inzèbi: imbeghi ndi na bole, to a na batate vè!
Lembaama:ondighi vuèlè, ka tari ni!
Yipunu: Dinonge mune babé babédji, mutatu ike dite-dite!
Galoa: ndego e re anag'awani, e zele anag'araro!
Omyènè: ndego r'awani, arang'araro!

Les amis ne remplacent pas un père et une mère!
Fang:   mevuign ma sanlane ki ésa y a nyia!
Inzèbi:   bambeghi ba sa kise tèi na ngu vè!
Lembaama:   andighi ghikaala tara bla ngughu ni!
Omyènè:   indego si pa bönga anyaga mi rerè ni gwè!
Yipunu:   vaga mbatsi dju vioge tadji na ngufdji!
Getsogo:   gevamba ge mana otsani!

On est ami de loin!
Fang:     bine avuign y'oyap!
Inzèbi:    imbèghi cha i bwè cha ghu vala!
Lembaama:  ondighi o la!
Yipunu:    imbatsi o vala!
Ndumu:     indego si kotsno bo!

Viennent des ennuis, il n'y a plus d'amis!
Fang:      obele m'dzuk, kaghe fe avuign!
Inzèbi:    va mabomba ma ya, imbeghi ka vè!
Lembaama:  ntimi ampasi, andighi kali!
Omyènè:    ntchö djuke abyeni, zele ndego!
Yipunu:    fure ubele guke labane na bagu!
Ndumu:    adji abogha, adjiga ni!

Le viellard est un arbre percé de trous.
Fang:      nnön o ne élé ébele mibii.
Inzèbi:    inune muti wa ma puke.
Lembaama:  ghökubu oti abugha.
Omyènè:    onerö erer z'ire tolya pa.
Yipunu:    ivunda adji nane mwiri mulaku.

Poule et perdrix, deux oiseaux différents.
Fang:  kup y a obwa meyong mebègn.
Inzèbi:  koke na gwèli, ba nyodi ba mi linge miole.
Lembaama:  ntchusu bla ghongwali anywi m'ankagha mwèlè.
Omyènè:  ndjogoni ni nkwane, nyoni mbani si bagwana.
Yipunu:  koku na gwali ba ifumbe imosi.

Un village n'est pas un campement provisoire.
Fang:      dzal é se vok ba kore.
Inzèbi:    bole a madèke vè.
Lembaama:  mpughu ka ghösagha ni.
Omyènè:    nkala arange mbögö.
Yipunu:    dimbu aga mulaku.

Le pied est un menteur.
Fang:      abö éne minal.
Inzèbi:    ghule ngè, ukuti.
Lembaama:  kwuulu nga ndii.
Omyènè:    ntchozo onoki.
Yipunu:    dikule mufutsi.

Grand parleur, grand menteur.
Fang: e yem köbe, nbö minal.
Inzèbi: mu yèmbili wa mbuli, mukuti a mbuli.
Lembaama: nga mbari kwuma ondii.
Omyènè: okambi, n'ikola.
Yipunu: woyi vosi puèla, mufutsi uneni.

Rermerciez le cou qui porte la tête.
Fang: vagan king abora edzo dz'a bege nlo.
Inzèbi: yamsa ni likingu wa kuatle mutso.
Lembaama: ywusa nkii mvuru a sugha otchwi.
Omyènè: vé ompele akewa ayè y kumb'epoti.
Yipunu: singisile kingu dji manguli muru.

Commence par te lever, ensuite tu feras lever ton camarade.
Fang: sumege kore e si, vale o ke tele angöm-düa.
Inzèbi: pa tèmne, so wè ka tèmse mbèghi.
Lembaama:baana ghönyusagha, mana wè nyusagha mwa-ngwughu.
Omyènè: vakilya go kuwana, ko wanga kuwane ndeg'wo.
Yipunu: lèrèlema. Mba uke religa mbatsi.

Oeil pour oeil, dent pour dent.
Fang: asong da tang asong, dzis da tang dzis.
Inzèbi: u kale ghua pinde.
Lembaama:bugha ghöta wè ngwuuma wè ti ndè ghöba na antsyènè.
Omyènè: inö e tawin'inö, itchö e tawin'itchö.
Yipunu:dinu e vani, disu kavanange disu.

A plusieurs, on a raison.
Fang: ngam abi e kalé.
Lembaama:leka kwuna, lebaghi mpyèmè.
Omyènè: owenge mbèwi.

Tu aimes un chien, aime aussi ses puces.
Fang: w'a nyeghe mvu, nyeghe fe é nyè-nyè dzènye.
Inzèbi: ti wè tönde nfwèndi, wè tönde na ba kase bèndi.
Lembaama: wè ghödya mva, wè dyi akasa a ndè.
Omyènè: o tonde mbwa, ko tönd'igènè.
Yipunu:o girondi möndi, na mune minèke.

Celui qui marche trop vite ne voit pas l'antilope.
Fang: e mör a dang wule avöl a yen dia tsit.
Inzèbi: wa yè matine a sa mö ychibe vè.
Lembaama:djwè ghövula ntiini, wè nyiri abarighi.
Omyènè: oma wi kenda tchwa, ayene kambi.
Yipunu: wogiwendi mbangu, awolabe isibu.

Demain n'est pas à nous.
Fang: kirie (okiri) e se dia ne bie.
Inzèbi: mbèdi a sa i wa besu vè.
Lembaama: osuugha ko saabè ni.
Omyènè: mènè arangi yazo.
Yipunu:mulunde gusu, ugè duku.

Le coq chante à ses heures.
Fang: nnom ku a long ne mewöla.
Inzèbi: kökö a yimbe mu mèndi makèsè.
Lembaama: ntsusu ghökwöghö m'andè antiini.
Omyènè: ndjögöni nome e koga g'agwèri mè.
Yipunu: koku ékoli mune mawèru.

Le petit oiseau vit grâce à son bec.
Fang: mön onon a ning ne nsön wya.
Inzèbi: mwana nyodi a fwa moyi mu idokili shèndi.
Lembaama: lebighi le mwana nywi n'onywa ndè.
Omyènè: omo-nyöni e tola n'ozumbu wè.
Yipunu: mwane tsöli mognu mukubandi.
 

La beauté n'est pas dans la peau.
Fang: mbeng o s'éko.
Inzèbi: bubwè bu sa li ghu mukate vè.
Lembaama: owali ghika ntcha nyuru ni.
Omyènè: eranga zi zele g'ebanda.
Yipunu: buvandi tsi mu mukate.
 

Aucun homme n'est trop malin.
Fang:   mör a mör a dang dia mefek.
Inzèbi:  ghu sa li mutu wa lotele botchi buyedi vè.
Lembaama:  mvuru ghöyila ntsiè avuli oyeri onyagha.
Omyènè:  zel'oma wir'ovono vyagano n'omori.
Yipunu: diéle na diéle nandi.
 

Le petit doigt ne fait pas apparaître la lune.
Fang:    mön onu a kule dia ngön.
Inzèbi:  mulembu wa mukèghè a sa ma pöse tsungi vè.
Lembaama:ghöliliemi ghitusagha ngöndo ni.
Omyènè:    omeno-ompèi ayolye bomuny'ogwèli.
Yipunu:    mulembu ukèki, agè palisi ngöndi.
 

La terre attend tout homme.
Fang:    metek m'a yane mör ase.
Inzèbi:   tötö y a tale batu botchi.
Lembaama:  baari asö enaama è ntsiè.
Omyènè:   iroi nyi pengin'omedu.
Yipunu:   mutu gotsu, mutu butambe.
 

Le féticheur ne rembourse jamais ce qu'on lui donne.
Fang:  Ngengang ke bula e dzom be ke nye.
Inzèbi:  Nganga a sa ma ghabese bi ba vè ndè vè.
Lembaama: Ngaa a ka vurigha lekarighi m'ampagha ndè ni.
Omyènè:  Oganga e'finiza zi po yè.
Yipunu:  Nganga agè gabusi bio bè muvégi.
 

Noix par noix, et le panier est plein.
Fang:     Mbang ne mbang ve nkwè alut.
Inzèbi:   Mulonde mumo a base pondji.
Lembaama: Mè leba,mè leba paghaa ngara eluuli.
Omyènè:   Nkula möri möri y dyoniz'otondo.
Yipunu:   Mulunde umo-umösi,ma base ponzi.
 

La vipère mord quand on lui marche dessus.
Fang:  Fi (fèny) dz'a lôa e ngeng be tzibe dzö.
Inzèbi:  Pili a kaghe va ba tchate ndè.
Lembaama:  Mpili ghöta nd'adjaragha.
Omyènè:   Ompene wi noma tchö no dyarè.
Yipunu:   Pili miéé ilibe (bis),adi muriéru,é tsafuli.
 

Petit à petit le panier se fait.
Fang:     Otetek-otetek nkwè v'e lôngba.
Inzèbi:   Pesu na pesu pondji y a tongegha.
Lembaama: Mvabu na mvabu, ngara eluuli.
Omyènè:   Dyango dyango,otondo wi dyonya.
Yipunu:   Pésu-pésu ma base ponzi.
 

On ne lave pas la figure avec un seul doigt.
Fang:    Onu ovori w'a sô dia asu.
Inzèbi:  Mulembu mumoshi a sa ma tsöke lubundzu vè.
Lembaama:  Oliemi omö ghiyöghö ghölia.
Omyènè:    Omeno möri e pa dyavun'ozo.
Yipunu:    Mulembu mösi ugè susi yintsi.
 

Ne regarde pas mes pieds, regarde ce que je fais.
Fang: O tage dege mebö mam, dege v'e dzam m'a bö.
Inzèbi: Ya kègese matèmbi mèmè, kèngese bi mè sa.
Lembaama: Nyila nyiili é mè ghäkèèsè, mönö kila ghè sa mè.
Omyènè: A von'agolo mawi, vona si dendo myè.
Yipunu: U ya gengilangue makulu mami, gengila mo ni vagi.
 

Petit à petit, le sac est achevé.
Fang: Otektek-otektek, mfek v'e man.
Inzèbi: Pesu pesu, pèngé y ma fwa.
Lembaama: Mvabu na mvabu mpiè eghwi.
Omyènè: Dyango dyango, bömbö yi manizo.
Yipunu: Pésu-pésu, émani ponzi.
 

L'épaule ne sera jamais plus haute que la tête.
Fang: Etul dz'é kök dia lor nlo dzo a dzo.
Inzèbi: Lukuku le sa ka lotela mutsö ytèle vè.
Lembaama: Si djaa evuli,dughi ghivula otsui ni.
Omyènè: Owega wa yölye pyagan'epoti.
Yipunu:  Disambek'ago violile muru.
 

Le chemin de la mort est la route de tous.
Fang: Nzen y'awu e n'esala bör bese.
Inzèbi: Ndjila luku y a batu botchi.
Lembaama: Leku ndjila e baai asö.
Omyènè: Mpönö y'idyuwa y'omedu.
Yipunu: Mupenzu dufu la nzile botsu.
 

L'amitié s'entretient avec des nouvelles.
Fang: Angöme d'a libe ne mefwé.
Inzèbi: Ymbèghi ba kèlè na matsanga.
Lembaama: Ondighi ghöyèesè m'antsia.
Omyènè: Ndego e bandamino ni tchango.
Yipunu: Imbatsi ike tsinge, bilumbi utindesene.
 

Une bande de singes n'a pas deux chefs.
Fang: Nkuna bekwè ndzöe mbori.
Inzèbi: Dimbe la bakema le sa li na bivonde biöle vè.
Lembaama: Dziimi ankima ghika ankumu vuèlè ni.
Omyènè: Ipa ny nkèma a zele m'ivangini mbani.
Yipunu: Mugambe bakari,ugane bivunde bi bèdji.
 

Le pêcheur pêche pour son ventre.
Fang: Nnyü kös a yo (yop) akal abum dya.
Inzèbi: Mulobi a löbö mu moyi a ndè.
Lembaama: Oti löbö mbia mö mwö a ndè.
Omyènè: Olöwisi e döwin'iwumu nyè.
Yipunu: Pa mulobitsi élobi, mumba wandi modji.
 

L'éléphant n'est pas gêné par ses pointes.
Fang: Nzok dz'a vör dia mimbang mya.
Inzèbi: Nzogha a sa ma könde bete matsembe mèndi vè.
Lembaama: Ndjöghö ghimönö obi m'antsiènè ni.
Omyènè: Ndjögu alirino n'impudj'isè.
Yipunu: Ikobitsi yi nzagu,tsi pungi tsiandi.
 

On ne mange pas comme un porc!
Fang: B'a dzi dia ane ngü ntana!
Inzèbi: Ba sa tchyade ngana ngulu vè!
Lembaama: Mvuuru ghidja mva ghöngwu ni!
Omyènè: Pa nyo ga ngowa!
Yipunu: Mutu agèdji nane ngulu.
 

Les promesses sont cause de mensonges!
Fang: Mekage me ne tsin minal!
Inzèbi: Ma pèngini ma bote mala!
Lembaama:Eyanighi e maami baani entungi!
Omyènè: Impangano y kov'inoka!
Yipunu: Mpagu,tsirombisi ufura!
 

On imite celui que l'on fréquente!
Fang:B'a yeghe é mör b'a bie!
Inzèbi:Ba yighe ma ngundzu ma wu ba kemba na ndè!
Lembaama: Oyisagha mvuuru ma mönöghö!
Omyènè: O pèr'oma wi dyindyana n'awè!
Yipunu: Twi duki,wo ti labini!
 

Quand les poules circulent, c'est que l'épervier n'est plus là!
Fang: O ta beku b'a loran,we na obam o se dia fe vale!
Inzèbi: Ti bakökö ba ma pole mbèdi, y lè wo mulédi a ma yèndè!
Lembaama:Antsusu ghoswèrè ntini e mi djè oleri!
Omyènè: Tchö n'idjögöni si kènda-gènda minya nè esöngè a zele!
Yipunu:Pa bakoku bè sièki,mulètsi aga vale.
 

On ne craint pas la pluie parce que le temps s'assombrit!
Fang: B'a mare dia mweng ne dzö e vin!
Inzèbi: Ba sa bate mfvulu mu lepinda la bushi vè!
Lembaama: Mvula ghi nyiima m'epiinighi è tchughu ni!
Omyènè: Ningo e pa fango könde n'owendja w'apindi (w'adyilangani)!
Yipunu: Bagèrini mwula mu idume!

(Proverbes empruntés au site de "Guy Roger NZAMBA")